Թեմա 19. Տիգրան Մեծի տերության անկումը սկսվեց Հռոմի հետ բախումներից հետո։
Նրա հզորությունն ու Սելևկյան թագավորության նվաճումը մտահոգեցին Հռոմին։ Ք.ա. 69 թ․ հռոմեական զորավար Լուկուլլոսը արշավեց Հայաստան և գրավեց Տիգրանակերտը։
Տիգրանը դիմադրեց, սակայն ռազմական ծանր վիճակը և դաշնակիցների կորուստը թուլացրին պետությունը։
Ք.ա. 66 թ․ Պոմպեոս Մեծը նոր արշավ սկսեց և մտավ Արտաշատ՝ ստիպելով Տիգրանին հնազանդվել։
Արտաշատի պայմանագրով Տիգրանը հրաժարվեց իր նվաճած տարածքներից՝ պահելով միայն Մեծ Հայքը։
Նա վճարեց հռոմեացիներին փրկագին և ճանաչվեց որպես Հռոմի դաշնակից թագավոր։
Տիգրանի տերությունը դարձավ նախկինից ավելի փոքր, բայց պահպանեց ինքնիշխանություն։
Պայմանագիրը փաստեց Հայաստանի՝ որպես տարածաշրջանային տերության անկումը։
Սակայն Արտաշեսյան թագավորությունն դեռ պահպանվեց մի քանի տասնամյակ՝ մինչև ներսից թուլանալը։

Թեմա 20. Հայկական մշակույթը 10-14 դարերում Կրթական համակարգը պատմագրությունը

10–14-րդ դարերում հայկական մշակույթը շարունակեց զարգանալ՝ հատկապես Վասպուրականի, Սյունիքի, Լոռու և Կիլիկիայի թագավորություններում։
Այս շրջանը աչքի էր ընկնում կրթական կենտրոնների, վանքերի ու գրչությունների ծաղկումով։
Վանքերը դարձան մշակութային, գիտական և կրթական օջախներ (Գլաձոր, Տաթև, Սանահին)։
Գլաձորի և Տաթևի համալսարաններում ուսուցանվում էին գրականություն, փիլիսոփայություն, աստվածաբանություն, բժշկություն և արվեստ։
Մատենագրությունը վերելք ապրեց՝ պատմիչներ ինչպես Ստեփանոս Օրբելյանը, Վարդան Արևելցին և այլք արձանագրեցին իրադարձությունները։
Հայոց պատմագրությունը այս դարերում ձեռք բերեց քննադատական և վերլուծական բնույթ։
Մշակույթը կրել էր նաև բյուզանդական և արաբական ազդեցություններ՝ ստեղծելով յուրօրինակ համադրություն։
Զարգացան մանրանկարիչ արվեստը, ճարտարապետությունը, երաժշտությունը և քանդակը։
Կիլիկյան Հայաստանում հատկապես ծաղկեց գրավոր մշակույթը՝ լատինական և հռոմեական կապերով։
Այս դարերում մշակույթն ու կրթությունը ծառայեցին ազգային ինքնության պահպանմանն ու վերածննդին։

Թեմա 21․ Հայաստանի երրորդ հանրապետության հասարակական քաղաքական կյանքը

Հայաստանի Երրորդ Հանրապետության հասարակական-քաղաքական կյանքը ձևավորվեց անկախության հռչակումից հետո՝ 1991 թվականից սկսած։
Ստեղծվեցին նոր քաղաքական կուսակցություններ, հռչակվեց բազմակուսակցական համակարգ։
Տեղի ունեցան ժողովրդավարական նախագահական և խորհրդարանական ընտրություններ։
1995 թվականին ընդունվեց Հայաստանի Սահմանադրությունը, որն ամրագրեց պետական կառուցվածքը։
Քաղաքացիական հասարակությունը սկսեց աստիճանաբար ձևավորվել՝ առաջ եկան հասարակական կազմակերպություններ, լրատվամիջոցներ։
Սակայն քաղաքական կյանքը հաճախ ուղեկցվեց բարդ գործընթացներով՝ բողոքի շարժումներով և իշխանափոխություններով։
2008 և 2018 թվականներին տեղի ունեցան զանգվածային ցույցեր, որոնցից վերջինը՝ «թավշյա հեղափոխությունը», հանգեցրեց իշխանության փոփոխության։
Հասարակական կյանքում ակտիվ դեր ունեցան երիտասարդությունն ու մեդիան։
Քաղաքական մշակույթը դեռ ձևավորման փուլում է՝ չնայած կայուն պետական հաստատություններին։
Ժողովրդավարական արժեքների ամրապնդումը և քաղաքական երկխոսության զարգացումը մնում են արդիական մարտահրավեր։

Թեմա 4. Պեսական կառավարման համակարգը հայ Արշակունիների թագավորության շրջանում

Արշակունյաց թագավորության ժամանակաշրջանում ավարտուն տեսք և իրավական ձևակերպում ստացան ավատապետական զարգացած հասարակարգին բնորոշ ինստիտուտներր՝ իշխող ազնվականության ավատատիրական սեփականության ձևերը, նրանց ժառանգական իրավունքները, արտոնություններն ու պարտականությունները, տերունի-վասալ հարաբերությունների և կառավարման համակարգի սանդղաձև կառուցվածքը և այլն: Նվիրապետական «սանդուղքը» գլխավորում էր երկրի գերագույն միապետը` Հայոց Արշակունի արքան: Իշխող վերնախավի առաջին աստիճանը կազմում էին չորս կուսակալ «աշխարհների»՝ Աղձնիքի, Կորճայքի, Նոր Շիրականի և Գուգարքի իշխանները՝ բդեշխները, «աշխարհատեր» և գավառատեր նախարարները, ինչպես նաև կրոնի և գաղափարախոսության բարձրաստիճան սպասավորները, մասնավորապես՝ քրմապետական, իսկ 301 թվականից հետո՝ կաթողիկոսական տոհմերը: Նրանք իրենց ավատատիրույթներում լիակատար տեր էին, սակայն երկրի գերագույն տիրոջը՝ արքային տված հավատարմության երդումը անխախտ պահպանելու, նրան ռազմական, վարչական և այլ ծառայություններ մատուցելու պայմանագրությամբ:

Թեմա 5․ Զինված պայքարը Արցախում և Սյունիքում

Արցախի ազատագրական պայքարը տեղի է ունեցել 1724-1731թթ. պատմական Արցախ նահանգի տարածքում ձևավորված հայկական մելիքությունների գլխավորությամբ։ Բայց Եսայի Հասան-Ջալալյանն ու նրա զինակիցները անհետևանք թողեցին Աստվածատուր Համադանցու նամակը և պատրաստվեցին մարտնչել օսմանյան բանակի դեմ: Արցախի ազատագրական պայքարում 1728թ. առավելությունն անցնում է թշնամուն: Հայ զինական ուժերի մի մասը, չստանալով ռուսական օգնությունը և հուսախաբ լինելով, հետագա արյունահեղությունները կանխելու համար գերադասում է բանակցել թուրքերի հետ: Ավան և Թարխան հարյուրապետների գլխավորությամբ պատվիրակություն ուղարկվեց Կասպից ծովի ափերին հաստատված ռուսական բանակ՝ օգնական զորք ստանալու նպատակով: Ռուսները կրկին չընդառաջեցին հայերին, և, օգնություն չստանալով, հայկական պատվիրակությունը չվերադարձավ Արցախ: Սակայն հայ ժողովուրդը ցած չդրեց զենքը և շարունակեց ազատագրական պայքարը: Արցախի ազատագրական շարժումը մեծ արձագանք գտավ ողջ հայության մեջ:

Թեմա 6․ ՀՀ հռչակումը Բաթումի պայմանագիրը

1918 թ. մայիսի 26-ին լուծարվեց Անդրկովկասյան պառլամենտը և դրանով կազմալուծվեց Անդրկովկասյան Հանրապետությունը: Այդ նույն օրը Վրաստանը հռչակեց իր անկախությունը, հաջորդ օրը կովկասյան թաթարները հռչակեցին Արևելակովկասյան անկախ պետությունը, որը կոչվեց Ադրբեջան, իսկ մայիսի 28-ին Թիֆլիսում գործող Հայոց Ազգային կենտրոնական խորհուրդը բուռն քննարկումներից հետո որոշում կայացրեց հայտարարություն անելու Հայաստանի անկախության մասին: Հայտարարության տեքստը ընդունվեց մայիսի 30-ին: Նրանում մասնավորապես ասվում էր <<Անդրկովկասի քաղաքական ամբողջության լուծարումով Վրաստանի ու Ադրբեջանի անկախության հռչակումով ստեղծված նոր կացության հանդեպ ՝ Հայոց Ազգային խորհուրդը իրեն հայտարարում է հայկական գավառների գերագույն և միակ իշխանությունը:

Թեմա 16. Տիգրան մեծի տիրությունը

Տիգրան Մեծի տիրությունը (Ք.ա. 95–55 թթ.) համարվում է Հայաստանի պատմության ամենահզոր շրջանը։
Նրա օրոք Հայաստանը դարձավ աշխարհակալ տերություն՝ տարածվելով Կովկասից մինչև Միջերկրական ծով։
Տիգրանը նվաճեց Սիրիան, Փյունիկիան, Կիլիկիան, Միջագետքի մի հատված։
Նա հռչակվեց «Արքաների արքա»՝ վերահսկելով բազմաթիվ թագավորություններ։
Կառուցեց նոր մայրաքաղաք՝ Տիգրանակերտը, որն ունեց ավանդական ու հելլենիստական շքեղ կառուցապատում։
Նրա տիրությունը դարձավ քաղաքական, տնտեսական և մշակութային վերելքի ժամանակաշրջան։
Ուներ հզոր բանակ, զարգացած դիվանագիտություն և ամուր կառավարման համակարգ։
Հակամարտության մեջ մտավ Հռոմի հետ և պարտվեց Պոմպեոսին՝ զիջելով նվաճումներից։
Սակայն պահպանեց հայկական գահը՝ որպես անկախ թագավորություն։
Տիգրան Մեծի տիրությունն ընկալվում է որպես հայկական պետականության և փառքի բարձրագույն փուլ։

Թեմա 17․ Հայաստանի Բագրատունյանց թագավորությունը Հայաստանի անկախության վերականգնումը Աշոտ 1-ին

Հայաստանի Բագրատունյաց թագավորությունը հիմնադրվեց 885 թվականին՝ Աշոտ Ա Բագրատունու թագադրմամբ։
Աշոտ Ա-ն կարողացավ ամրացնել իր իշխանությունը և վերականգնել Հայաստանի անկախ պետականությունը արաբական տիրապետությունից հետո։
Նրա թագավոր ճանաչվելը հաստատվեց թե՛ Բյուզանդիայի, թե՛ Աբբասյան խալիֆայության կողմից։
Աշոտը վերականգնեց երկրի վարչական կառուցվածքը և ուժեղացրեց կենտրոնական իշխանությունը։
Նա վերակառուցեց քաղաքները, վանքերն ու եկեղեցիները՝ խթանելով մշակութային ու հոգևոր զարգացումը։
Բագրատունիների օրոք Հայաստանը վերածվեց ուժեղ միջնադարյան թագավորության։
Աշոտ Ա-ն հիմք դրեց Բագրատունյաց դինաստիայի՝ շուրջ 160 տարի տևած թագավորությանը։
Նրա կառավարման ժամանակ Հայաստանի տարածքը մեծացավ, և արտաքին քաղաքականությունը կայունացավ։
Բագրատունիների մայրաքաղաքը դարձավ Շիրակի Անին, որը հետագայում դարձավ «հազար ու մեկ եկեղեցու քաղաք»։
Աշոտ Ա-ն հիշվում է որպես վերածննդի առաջնորդ և ազգային միասնության խորհրդանիշ։

Թեմա 18. Հայաստանի 3-րդ հանրապետության կազմավորումը և ամրապնդումը

Հայաստանի Երրորդ Հանրապետությունը հռչակվեց 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին՝ անկախության հանրաքվեից հետո։
Սրան նախորդել էր ԽՍՀՄ-ի փլուզումը և 1988թ․ սկսված Ղարաբաղյան շարժումը։
Հայաստանը դարձավ անկախ, ինքնիշխան պետություն՝ դուրս գալով Խորհրդային Միության կազմից։
Առաջին նախագահ ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը։
Երկիրը կանգնած էր բարդ իրավիճակի առաջ՝ տնտեսական ճգնաժամ, էներգետիկ բլոկադա և Արցախյան պատերազմ։
1990-ականների կեսերին Հայաստանն աստիճանաբար սկսեց ամրապնդել պետական կառույցները։
Ձևավորվեց ազգային բանակ, ընդունվեց Սահմանադրություն (1995 թ․) և կայացան խորհրդարանական ընտրություններ։
Միջազգային հարաբերություններում Հայաստանը սկսեց անդամակցել ՄԱԿ-ին, ԵԱՀԿ-ին և այլ կազմակերպություններին։
Չնայած դժվարություններին՝ հաստատվեց պետականության հիմքը և ազգային ինքնիշխանությունը։
Երրորդ Հանրապետությունը շարունակում է գոյություն ունենալ որպես Հայաստանի անկախ պետություն՝ հարատևման և զարգացման ուղիով։

Թեմա 13. Հայաստանը Աշխարահակալ տիրություն Սիգրան 2-րդ մեծ

Ք.ա. 1-ին դարում Հայաստանը Տիգրան Բ Մեծի օրոք հասավ իր պատմական հզորության գագաթնակետին։
Տիգրան Բ-ն թագավորեց 95–55 թթ. Ք.ա. և համարվում է հայոց պատմության ամենահզոր արքան։
Նա շահեց մի շարք պատերազմներ և ընդարձակեց Հայաստանի սահմանները՝ ստեղծելով տարածաշրջանային աշխարհակալ տերություն։
Հայաստանը տարածվեց Կասպից ծովից մինչև Միջերկրական, ընդգրկելով Սիրիան, Կիլիկիան, Միջագետքի որոշ հատվածներ։
Տիգրանի տիրապետության տակ գտնվեցին նաև բազմաթիվ հելլենիստական քաղաքներ ու ժողովուրդներ։
Նա հռչակվեց «Արքաների արքա»՝ վկայելով իր գերիշխանությունը բազմազգ տարածքների վրա։
Տիգրանն իր համար կառուցեց նոր մայրաքաղաք՝ Տիգրանակերտը, որը դարձավ մշակութային և ռազմաքաղաքական կենտրոն։
Նրա օրոք Հայաստանը հզոր բանակ ուներ՝ հենված կաթիլային հեծելազորի և դաշնակից ուժերի վրա։
Նա վարում էր ակտիվ արտաքին քաղաքականություն՝ երբեմն դիմակայելով նույնիսկ հռոմեական ազդեցությանը։
Տիգրանն ամուսնացավ Պարթևաստանի արքայադստեր՝ Կլեոպատրայի հետ՝ ամրապնդելով դաշինքը։

Թեմա 14. Հայկական հարցը Բեռլին վեհաժողովում Հայկական հարցը բարձրացվեց 1878թ․ Բեռլինի վեհաժողովում՝ Ռուս-թուրքական պատերազմի (1877–78 թթ․) ավարտից հետո։ Սակայն եվրոպական տերությունները՝ հատկապես Անգլիան, անհանգստանալով ռուսական ազդեցության աճից, պահանջեցին վերանայել պայմանագիրը։
Այդ նպատակով հրավիրվեց Բեռլինի վեհաժողովը, որտեղ մասնակցում էին Եվրոպայի խոշոր տերությունները։
Բեռլինի պայմանագրի 61-րդ հոդվածում նշվեց, որ Օսմանյան Թուրքիան պարտավորվում է բարեփոխումներ իրականացնել հայկական բնակչությամբ շրջաններում։
Սակայն այս հոդվածն ընդհանուր բնույթ ուներ և չուներ իրական գործադրման մեխանիզմ։
Հայերը հույս ունեին, որ եվրոպական տերությունները կապահովեն իրենց անվտանգությունն ու իրավունքները։
Սակայն մեծ տերությունները հիմնականում առաջնորդվում էին սեփական շահերով և անտարբեր էին հայ բնակչության տառապանքների նկատմամբ։
Թուրքական իշխանությունները շարունակեցին հալածանքները, իսկ բարեփոխումները երբեք լիարժեք չկատարվեցին։
Այսպես, Հայկական հարցը առաջին անգամ դարձավ միջազգային քաղաքական օրակարգի մաս, բայց առանց իրական արդյունքի։

Թեմա 15. Հայ ժողովուրդը Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին
Հայրենական մեծ պատերազմի (1941–1945) տարիներին հայ ժողովուրդը մեծ մասնակցություն ունեցավ ֆաշիստական պայքարին։ Խորհրդային բանակում կռվեցին շուրջ 600,000 հայեր։
Հայ զինվորները մասնակցեցին Ստալինգրադի, Կուրսկի, Բեռլինի և այլ ճակատամարտերին։
Հարությունյան, Բաղրամյան, Խանփերյանց և Բաբաջանյան գեներալները մեծ դեր ունեցան հաղթանակի գործում։
Հայաստանում գործեցին ռազմարդյունաբերական գործարաններ, որոնցում պատրաստվում էր ռազմամթերք։
Հազարավոր կամավորներ մասնակցեցին հայրենիքի պաշտպանությանը և ճակատային աշխատանքներին։
Հարյուրավոր հայեր պարգևատրվեցին շքանշաններով ու մեդալներով, 106-ը արժանացան Խորհրդային Միության հերոսի կոչման։
Պատերազմի տարիներին Հայաստանը նաև ընդունեց հազարավոր փախստականների։
Հայ ժողովուրդը համախմբված և անձնազոհ մասնակցեց antifաշիստական պայքարին։
Հաղթանակից հետո պատերազմն ունեցավ ծանր հետևանքներ, բայց նաև ամրապնդեց հայ ժողովրդի միասնության հոգին։

Թեմա 1․

Աշխարհի յուրաքանչյուր ժողովուրդ ունի իր հայրենիքը։ Դա այն տարածքն է, որտեղ նա դարեր սերնդեսերունդ ապրում է կերտում պատմությունը և մշակույթը։ Վաղ ժամանակնորում մարդիկ ապրել են այդ տեղերում, որտեղ եղել է կյանքի համար առավել նպաստավոր պայմաններ։ Հին ու բնիկ ազգերից են հայերը։ Հայերի հայրենիքը կոչվում է հայաստան։ Այդ ընկրկում է ամբողջ լեռնաշխարհը։ Հետո սրբացվել է ժողովրդի հիշողության մեջ ամրագրվել առասպելներով, լեգենտներով, հետաքրքիր զրույցներով։ Հայկակն լեռնաշխարը ունի հիմնականում լեռնային տեղանք դաշտեր, հովիտներ, ուսարահարթեր։ Հայաստանը անվանում են նաև լեռնային երկիր կամ լեռնային կղզի։ Օտարները հայաստանը կոչել են Արմենիա, ՈՒրարտու, հարևան վրացիները Սոմխեթի։ Մեծ արարատն է 5165մ իսկ փոքր արարատ (Սիսը) 3925մ։ Հայաստանի Հանրապետության (ՀՀ) տարածքի ամենաբարձր լեռը արագածն է 4096մ բարձրությամբ։ Մեր հայրենիքի տարածքը հարուստ է ջրային պաշարներով կան 3 խոշոր լճեր Սևանը, Վանը և ՈՒրմիան։ Սևանն ունի քաղցրահամ ջրեր և հայտնի է նաև Գեղամա ծով անունով, որը 1916մ է։ Լճի աղի ջրերում բազմանում է մի ձկնետեսակ (տարեխը)։ Մեր լեռնաշխարհի ամենամեծ լիճը ՈՒրմիան է։ Աղիության պատճառով չունի կենդանական և բուսական աշխարհ։

Ավատատիրության հաստատումը և Քրիստոնեության ընդունումը

Թեմա 2. Ավատատիրության հաստատումը և Քրիստոնեության ընդունումը

Ստրկատիրական հարաբերությունները քայքայվում էին՝ ճանապարհ տալով իրենց ընդերքում ձևավորվող նոր ավատատիրական (ֆեոդալական) հարաբերություններին: Հայաստանում անցումը ավատատիրության կատարվում էր առավել արագ, քան Արևմուտքի որոշ երկրներում, որտեղ ստրկատիրությունը խոր արմատներ էր ձգել: Ավատականացման միտումներ Հայաստանում նկատվում էին դեռևս մեր թվականության առաջին դարերում, սակայն ավատատիրության հաղթանակի հետևանքով IV դ. սկզբներից մեր հայրենիքում կարևոր վերափոխություններ են կատարվում թե’ տնտեսության և թե’ կրոնի ու պետական կառուցվածքի մեջ :Ավատականացման հետևանքով ձևավորվեցին ազատների և անազատների դասերը: Եթե մինչ ավատատիրության հաղթանակը գյուղական համայնքների պարտականությունն էր հարկեր տալ պետությանը և պարհակներ կատարել, ապա դրանից հետո ազատ համայնականներն աստիճանաբար վերածվեցին անազատների: Այժմ նրանք պարտավոր էին բերքի մի մասը վճարել իրենց հողերին տիրացող կամ տիրացած ավատատեր-հողատերերին և նրանց համար կատարել հարկադիր աշխատանք (պարհակ):

Հայ ազատագրական պայքարի վերելքը Իսրայել օրի

Թեմա 3. Հայ ազատագրական պայքարի վերելքը Իսրայել օրի

Հայ ազատագրական պայքար մղվել է բոլոր այն ժամանակահատվածներում, երբ Հայաստանը զրկվել է իր սեփական ինքնիշխան պետականությունից։ Մասնավորապես, 428 թվականին Մեծ Հայքի Արշակունյաց թագավորության անկումից հետո՝ մինչև 855-885 թվականները՝ նախ՝ ընդդեմ Իրանական պետության, հինգից յոթերորդ դարերում, ապա՝ արաբական արշավանքներից հետո, և Հայկական կիսանկախ պետականության՝ Արաբական խալիֆայության կողմից նվաճվելուց հետո՝ ընդդեմ արաբական տիրապետության։ Մեծ Հայքում՝ Բագրատունյաց պետության, իսկ Կիլիկիայում՝ տեղական: Հայաստանի ազատագրության համար հայ ժողովրդի Հայ առաքելական եկեղեցուց բացի՝ ազատագրման գործին սկսեց ակտիվորեն մասնակցել նաև հայ ունևորների խավը: Հայաստանի ազատագրության գաղափարի շուրջ միավորվեցին հայժողովրդի բոլոր հատվածները թե՛ հայրենիքում և թե՛ գաղթօջախներում: